DIỄN ÐÀN CHUYÊN MÔN

Trăng Tròn Xanh - Ảnh: Google

Đêm cuối năm 2009 bước sang 2010 là một đêm đặc biệt vì có Trăng Tròn Xanh và Nguyệt Thực một phần

Source: NASA, aa.usno.navy.mil, wikimedia, The Tech Herald, FTO, Homer Tribune, space.com, eclipse.org.uk, Farmers' Almanac, Mallorcaweb, National Geographic, astronomyspace.suite101, mercurynews, smh.com.au, neatorama, obliquity, scienceray, icstars, shadowandsubstance, lightworkers.org, about.com, sky&telescope, wilstar.

Có lẽ một trong những ngày vô ý nghĩa nhất trong năm chính là ngày Tết Dương lịch hay còn gọi là Tết Tây, tức là ngày 1 tháng 1 hàng năm, bởi vì nó chẳng đại diện hay tiêu biểu cho một hiện tượng thiên văn đặc biệt nào cả, nó cũng chẳng ăn nhập gì đến công việc đồng áng hay trồng trọt cả, nó cũng chẳng phải là ngày khởi đầu của mùa Xuân là mùa của sự tái sinh, mùa gieo trồng, hay mùa hoa nở...

Ngày 1 tháng 1 thuần túy chỉ là một ngày được Thượng viện La Mã chọn làm ngày khởi đầu của một năm lịch vào năm 153 trước công nguyên (B.C.), rồi sau đó, vào năm 46 trước công nguyên, Julius Ceasar chính thức chọn làm ngày đầu năm của lịch mới Julian do ông lập thành (mặc dù để đồng bộ hóa lịch của ông với chu kỳ của quả đất quay quanh mặt trời, Ceasar đã phải kéo dài năm trước đó thành 445 ngày!!!). Mặc dù trong thế kỷ đầu tiên sau công nguyên (A.D.), đế quốc La Mã mừng Năm Mới vào ngày 1 tháng 1, giáo hội Công Giáo La Mã buổi ban sơ vẫn xem lễ hội mừng Năm Mới vào ngày 1 tháng 1 là lễ hội của tà giáo (vì người Babylon cổ đã mừng lễ hội Năm Mới khoảng 4000 năm trước - khoảng năm 2000 B.C. - vào ngày trăng liềm non đầu tiên trong năm ngay sau tiết Xuân phân - Vernal Equinox - tức là ngày khởi đầu của mùa Xuân), hiện nay một số cộng đoàn Ky-Tô giáo vẫn kỷ niệm ngày 1 tháng 1 là ngày Đức Ky-Tô chịu phép cắt bì.


Trăng Tròn Xanh - Ảnh: Google

Trăng tròn, ảnh thực nhìn qua bầu khí quyển trong sạch - Credit: nasa

Nhưng ngày đầu năm dương lịch hay còn gọi là Tết Tây năm nay thì lại khác hoàn toàn. Tháng 12 năm nay có 2 ngày trăng tròn, ngày trăng tròn thứ nhất vào ngày 2/12/2009 (16 tháng 10 âm lịch), tức là Trăng Tròn Trước Lễ Giáng Sinh (Moon Before Yule), và ngày trăng tròn thứ hai vào ngày 31/12/2009 (16 tháng 11 âm lịch), tức là ngày Trăng Tròn Xanh (Blue Moon).

Sở dĩ có hiện tượng 2 con trăng trong một tháng xẩy ra vì chu kỳ mặt trăng di chuyển vòng quanh trái đất là 29 ngày, 12 giờ, 44 phút và 2.9 giây, tức là tròn một tháng âm lịch (Sydonic month/Metonic cycle); trong khi đó dựa theo dương lịch Gregorian mà chúng ta đang xử dụng thì trung bình mỗi tháng trong năm không nhuần có 30.4167 ngày, và trong năm nhuần thì mỗi tháng có 30.436875 ngày. Kết quả là một tháng dương lịch có nhiều ngày hơn 1 tháng âm lịch, và do sự chênh lệch như vậy cho nên cứ khoảng mỗi 2 năm rưỡi thì lại có một tháng dương lịch có 2 ngày trăng tròn (nếu tính chính xác là 2.71542689 năm), và ngày trăng tròn thứ hai trong tháng đó được gọi là ngày Trăng Xanh (Blue Moon), tức là ngày trăng tròn thứ 13 trong năm dương lịch, trong khi đó cũng có năm trong Tháng Hai dương lịch chẳng có ngày trăng tròn nào cả. Và chính là nhờ có Tháng Hai với 28 ngày (năm nhuần có 29 ngày), cho nên cứ khoảng mỗi 19 năm thì lại xẩy ra hiện tượng Trăng Tròn Xanh kép (Double Blue Moon) tức là có 2 ngày Trăng Tròn Xanh (Blue Moon) trong một năm, ngày Trăng Tròn Xanh thứ nhất luôn xẩy ra trong Tháng Giêng (January) và ngày Trăng Tròn Xanh thứ hai thường xẩy ra vào Tháng Ba (March - 86%), khi đó thì Tháng Hai dương lịch không có ngày trăng tròn nào cả. Nếu trong Tháng Hai có ngày trăng tròn thì ngày Trăng Tròn Xanh thứ hai sẽ rơi vào Tháng Tư (9%) hoặc Tháng Năm (5%).


Trăng Tròn Xanh - Ảnh: icstars

Người ta đặt tên cho ngày trăng tròn thứ 13 trong năm (hay còn gọi là ngày trăng tròn thứ hai trong tháng) là ngày Trăng Xanh (Blue Moon) không phải vì thông thường nó có màu xanh. Theo David Wilton trong website "Word Origins" thì có lẽ thành ngữ Blue Moon (Trăng Xanh) được xử dụng lần đầu vào năm 1528 từ bài thơ trong cuốn "Rede me and be nott wrothe, for I saye no thinge but trothe" (Read me and be not wrote, for I said nothing but truth) của William Roy, Jerome Barlow và Edward Arber, có 2 câu:

"If they say the moon is blue,
We must believe that it is true."

(Nếu họ bảo rằng trăng màu xanh
Chúng ta phải tin điều đó là thật.)

Thành ngữ "Once in a blue moon" hoặc "Until a blue moon" được dùng trong thời thế kỷ 19 có nghĩa là không bao giờ, hoặc cực kỳ hãn hữu... Nhưng cuối cùng, nó đã xẩy ra:

Vào năm 1883, núi lửa Krakatoa ở Nam Dương (Indonesia) bùng nổ với sức mạnh tương đương với một quả bom nguyên tử 100 megaton, từ khoảng cách xa 600 km người ta có thể nghe thấy tiếng nổ như tiếng đại bác. Khói và tro bụi của núi lửa bay lên tận thượng tầng khí quyển, và mặt trăng quả đã biến thành màu xanh dương (blue moon). Lý do là vì những đám mây tro của núi lửa Krakatoa với những hạt bụi lớn cỡ 1 micron đã che các tia hồng ngoại (có độ dài sóng là 0.7 micron), trong khi để cho các màu khác vượt qua. Vì vậy, tia sáng trắng của ánh trăng khi chiếu qua mây bụi đã biến thành màu xanh dương, và đôi khi có cả màu xanh lá cây. Hiện tượng trăng xanh này còn tiếp tục nhiều năm sau vụ bùng nổ của núi lửa Krakatoa. Người ta cũng đã nhìn thấy mặt trời màu tím và những đám mây viền sáng như hào quang. Tro bụi của núi lửa đã làm mặt trời lặn rực đỏ khiến người ta tưởng có đám cháy lớn; ở vùng New York, Poughkeepsie, và New Haven, xe cứu hỏa đã được điều động vì nhiều người ngỡ là có những trận hỏa hoạn lớn thật sự!!!


Trăng Tròn Xanh - Ảnh: Google

Những trận núi phun lửa kém mạnh hơn cũng đã biến mặt trăng thành màu xanh dương như vụ phun lửa của núi El Chichon tại Mễ-Tây-Cơ (Mexico) vào năm 1983, Mt. St. Helen ở tiểu bang Washington vào năm 1980, và núi lửa Pinatubo ở Phi-Luật-Tân (Philippines) năm 1991. Các đám cháy rừng lớn cũng gây nên hiện tượng trăng xanh.

Việc dùng hai chữ "Trăng Xanh" (Blue Moon) để chỉ một hiện tượng thiên văn bắt đầu vào năm 1932, khi cuốn Niên Giám Nông gia ở Maine (Maine Farmer’s Almanac) đưa ra một định nghĩa sai rằng mỗi mùa thông thường có 3 con trăng tròn, nhưng nếu nó có 4 con trăng tròn thì con trăng thứ ba gọi là Trăng Xanh (Blue Moon). Nhưng các mùa trong năm thực ra được hình thành theo các thời điểm Xuân phân, Hạ chí, Thu phân và Đông chí chứ không hình thành theo tháng lịch. Như vậy mỗi năm có thể có 12 ngày trăng tròn, mỗi tháng có một ngày trăng tròn, và có một mùa có 4 ngày trăng tròn. Định nghĩa sai ở trên đã dẫn đến sai lầm khác khi vào Tháng Ba năm 1946, trên tập san Sky & Telescope, một nhà thiên văn tài tử là James Hugh Pruett viết trong bài "Once in a Blue Moon" rằng ngày trăng tròn thứ hai trong một tháng lịch gọi là Trăng Xanh (Blue Moon), đưa dẫn chứng từ cuốn Niên giám Nông Gia ở Maine (Maine Farmer’s Almanac). Sky & Telescope do vậy đã tạo nên sự lẫn lộn trong suốt mấy chục năm nay, và nhiều người vẫn định nghĩa Trăng Tròn Xanh (Blue Moon) là ngày trăng tròn thứ hai trong tháng.


Trình tự nguyệt thực - Ảnh: scienceray.com

Ngày trăng tròn thứ hai vào ngày 31/12/2009 gọi là ngày Trăng Tròn Xanh (Blue Moon). Theo tính toán như trên thì trong mỗi thế kỷ có 41 tháng có 2 ngày trăng tròn hay nói cách khác, khoảng mỗi 2 năm rưỡi thì lại có một ngày Trăng Tròn Xanh (Blue Moon), hoặc cứ khoảng mỗi 19 năm thì lại có 7 lần Trăng Tròn Xanh (Blue Moon). Nhưng để cho ngày Trăng Tròn Xanh rơi vào đêm cuối năm cũ sang năm mới thì cứ mỗi 20 năm mới xẩy ra một lần, lần tới sẽ vào năm 2028.

Vùng xem được Nguyệt Thực một phần vào đêm 31/12/2009. Ảnh: nasa, usno.navy

Nếu vì lý do gi không xem được đoạn clip trên thì xin thưởng thức bản Blue Moon sau đây:

Lê Tự Do tổng hợp